12. Yargı Paketi: 12 Kanunda Neler Değişiyor?

Kamuoyunda "12. Yargı Paketi" olarak bilinen kanun teklifi, tek başlık altında 12 ayrı kanunda değişiklik öngörüyor: İcra ve İflas Kanunu'ndan Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na, Ceza Muhakemesi Kanunu'ndan kanuni faize kadar. Teklifin asıl metnini, yürürlükteki kanun maddeleriyle tek tek karşılaştırdık ve en çok merak edilen başlıkları sade dille, yer yer örneklerle çıkardık.

Aşağıdaki değişiklikler henüz teklif aşamasında; komisyon ve Genel Kurul görüşmelerinde madde numaraları ve metinler değişebilir. Yine de paketin yönünü ve günlük hukukî hayata olası etkilerini şimdiden görmek mümkün.

01Belirsiz alacak davası tarihe karışıyor

Alacağının miktarını dava açarken tam bilemeyen davacıların başvurduğu belirsiz alacak davası (HMK m.107) yürürlükten kaldırılıyor. Yerine, kısmi davada talep artırımı getiriliyor: Davacı, alacağının bir kısmı için dava açıp talebini aynı dava içinde bir kez, tahkikat sona erene kadar artırabilecek. Artırılan kısım için de zamanaşımı dava tarihinde kesilmiş sayılacak.

Görülmekte olan belirsiz alacak davaları, kaldırma tarihinden önce açıldıysa eski kurala tabi kalmaya devam edecek.

Pratik sonuç: Uygulamada çok tartışılan "hangi alacak belirsizdir?" sorusu ortadan kalkıyor; davacılar tek bir esnek mekanizmayla (kısmi dava + tek seferlik artırım) yönlendiriliyor.HMK 107·109

02Kanuni faiz sabit oranı bırakıyor

Belki de en geniş kitleyi ilgilendiren değişiklik bu. Kanuni faiz (sözleşmede faiz kararlaştırılmamış tüm para borçlarında uygulanan faiz), bugüne kadar idari kararla belirlenen sabit bir orandı. Teklif bunu TCMB reeskont oranına endeksliyor.

Reeskont oranı nedir? TCMB'nin, bankaların kısa vadeli kredi/iskonto işlemlerinde uyguladığı referans faiz. Piyasa ve enflasyonla birlikte değişir.

Bugünkü oran nasıl oluştu? 3095 sayılı Kanun'un lafzındaki oran %12'dir (19.12.1984'ten beri). Ne var ki oran fiilen idari kararlarla belirlenmiştir: 2005/9831 sayılı BKK ile 01.01.2006'dan itibaren %9'a indirilmiş; ardından Cumhurbaşkanı'nın "bir katına kadar artırma" yetkisi kullanılarak 8485 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (21.5.2024 tarihli, 32552 sayılı R.G.) ile 01.06.2024'ten itibaren %24'e çıkarılmıştır. Teklif, oranı idari takdirden çıkarıp yasal formüle bağlayarak bu yetkiyi kaldırıyor.

Ayrıca yıl ortasında (30 Haziran) reeskont oranı yıl başına göre 5 puan veya daha fazla değişirse, yılın ikinci yarısı için oran güncelleniyor.3095 m.1

03Tazminatta faiz ne zaman başlar?

Bedensel zarar ve destekten yoksun kalma tazminatlarında (trafik kazası, iş kazası, malpraktis...) en çok ihtilaf çıkaran konulardan biri faizin hangi tarihten işleyeceğiydi. Teklif bunu Türk Borçlar Kanunu m.55'e ekliyor ve ikiye ayırıyor:

Bir ek de var: Yargılama başlamadan önce "ifa amacıyla" yapılan ödemeler, tazminattan oransal olarak mahsup edilecek. Böylece Yargıtay'ın bu konudaki farklı uygulamaları tek çizgide buluşturuluyor.TBK m.55

04HAGB yeniden yazılıyor

Anayasa Mahkemesi'nin iptali sonrası hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kurumu yeniden düzenleniyor. Önemli ayrıntı: Teklifin HAGB metni, yürürlükteki (2024) düzenlemeyle neredeyse birebir aynı — yani kurumun şartları (2 yıl ceza sınırı, 5 yıl denetim süresi, zarar giderimi) değişmiyor; metin esas olarak yasal temeli tazelemek için yeniden ihdas ediliyor.

Tek esaslı fark son fıkrada: HAGB artık işkence, eziyet ve kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği kötü muamele suçlarına (Anayasa m.17) uygulanamayacak.CMK m.231

05İcra, satış ve noterlik dijitalleşiyor

Paketin sessiz ama geniş etkili ekseni dijitalleşme:

• Vesayet altındaki kişinin taşınır ve taşınmaz mal satışları artık UYAP'a entegre elektronik satış portalında açık artırmayla yapılacak. İcra satışları zaten elektronik satış portalı üzerinden yürüdüğünden, buradaki asıl yenilik vesayet satışlarının da bu portala taşınmasıdır.TMK 440/444
• Noterlik evrak ve defterleri elektronik ortamda incelenip gönderilebilecek (e-noterliğe doğru).Noterlik K. m.55
• Hukuk davalarında e-duruşmaya (ses ve görüntü nakliyle uzaktan duruşma) katılanlar için ıslak imza zorunluluğu kalkıyor (ikrar, yemin, feragat, kabul, sulh hariç).HMK m.149

Bir de miras kaynaklı taşınmazlarda ortaklığın giderilmesi satışında ilk artırmanın yalnızca mirasçılar arasında yapılması öngörülüyor — mal yabancılara açılmadan önce mirasçılara öncelik.İİK 114

06İdareye karşı icrada "önce başvur" şartı

İdare aleyhine para, vekâlet ücreti ve yargılama gideri içeren ilamlarda, doğrudan icra takibi yapmadan önce idareye yazılı başvuru zorunlu hale geliyor. İdareye bir aylık ödeme süresi tanınacak; bu sürede ödenmezse icra takibi açılabilecek.İİK 34/a (yeni)

07İdari yargıda istinaf ve temyiz

İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda, bölge idare mahkemesinin istinafta dosyayı ilk derece mahkemesine geri gönderebileceği hâller sayılı ve genişletilmiş hale geliyor; liste dışında mahkeme esastan kendisi karar vermek zorunda. Ayrıca temyiz listesinde olmayan bazı davalara, kaldırma sonrası yeniden karar verilmesi hâlinde sınırlı bir temyiz yolu açılıyor.İYUK 45 · 46

08Kısa kısa diğer başlıklar

• Vergi mahkemelerinde tek hâkimle görülecek davaların parasal sınırı güncelleniyor.2576 m.7
• Hâkim/savcı adaylığı yazılı sınav + mülakatla, Türkiye Adalet Akademisi eliyle düzenleniyor.HSK K. m.10
• Genetik inceleme ve el konulan dijital veriler için merkezî kayıt, saklama süresi (genetikte 20, dijitalde 15 yıl) ve silme talebi hakkı geliyor.CMK 80 · 134
• Kaçak sanık hakkında güvenlik tedbiri uygulanırsa, sanığa bizzat gelip yargılamanın yenilenmesini isteme hakkı tanınıyor.CMK 247
• Yargıtay C. Başsavcısının itiraz süresi 1 aydan 3 aya çıkıyor.CMK 308